Kabe ve insan
İsmail hakkı bursevi H.Z :
Kabe ve insan.
(Tuhfe-i Ataiyye)
Allah (cc) tealaya hamd ve habibine,ehl-i beytine ve ashabına salat ü selam olsun.
İslami hayatın boyutunu temsil eden tasavvuf,Resülullah'ın(s.a.v) ve ashabının ahlakına uygun bir hayat tarzıdır.
Bilindiği gibi islam dünyasında tasavvuf Hicri 111.ve 1V.aSIRDAN İTİTBAREN DİĞER İSLAMİ İLİMLERDEN AYRILIP "ZÜHD" Adı altında inlişaf etmeye başlamıştır. Bu dönemde büyük mutassavvıflar yetişmiş,tasavvufun kavramları ve kılasik eserleri yazılmıştır.
Bu açıdan osmanlı döneminde yetişen Büyük mutassavvıflardan İsmail hakkı Bursevi (1137y/1725)in Tuhfe_i Ataiyye adlı eserini incelemek tanımak istedim.
A)BURSEVİ'NİN TUHFELERİ
Hediye armağan anlamına gelen tuhfe bir kitap yazımı olarak karşımıza çıkmaktadır. Genellikle bir plan çerşevesinde yazılmaktan ziyade serbest bir tarz kullanıldığı görülür.
Tuhfe-i Ataiyye_deki Bazı Tasavvuf Kavramlarının incelenmesi.
1- TEVHİD
a-Giriş
Tevhid,bir şeyin bir olduğuna hükmetmek,onu bir bilmektir.
Istılah olarak, mutlak manada Allah (cc)'ın bir olduğunu bilmektir. Ondan başka ilah bulunmadığına,şerik ve benzerden münezzeh olduğuna inanmaktır. İtikat açısından böyle izah edilen tevhid,Ameli bakımdan ise ibadeti sadece Alllah_a has kılmaktır.
Tevhid Allah (cc)'ın zatını aklen tasavvur edilen ve zihnen hayal edilen her şeyden tecrid etmektir.
Tevhid,bir görme bir bilme halidir. Ayrışmayı kabul etmez. Müslümanın bütün hallerine hakimdir.
İslam dinin ve hatta önce gelmiş olan dinlerin aslı ve esası tevhid_dir. İslam ilim ve sanat_ları da tevhidin ana fikri etrafında örülmüştür.
İlk mutassavvıflardan itibaren bütün büyük mutasavvıfların eserlerinde şiirlerinde ve kendilerinden nakledilen eserlerinde sözlerde dikkati çeken ana fikir tevhid,dir. Tasavvufta saliklerin seyri sülukları esnasında defalarca tekrar ettikleri de kelime_i tevhiddir.
Mutasavvıfların Tevhid Hakkındaki Görüşleri
Sufiler tasavvufi telakkilerinin temellerini tevhid konusunda çok sağlam esaslar üzerine bina etmişlerdir.Tevhid meselesine kendi düşünceleri ve halleri doğrultusunda yeni izahlar getirmişlerdir.
Tevhid tanımını ilk yapan Cüneyd_dir.
Ona göre tevhid"kadimi hadisten (sonradan yaratılanlardan) Ayırmaktır"yani kadim ve hadisin biribirinden tamamen ayrı müteala edilmesi ve hiç bir surette birbirine karıştırılmamasıdır.Zünnun Mısri,"Ne semaların yüceliklerinde ne de yerlerin derinliklerinde Allah (cc)'dan başka idareci yoktur. Vehim ve zihin O_nu nasıl tasavvur ederse etsin Allah (cc) onun zıttıdır." der.
Tevhid hakkında en güzel sözü Hz.Ebu Bekir söylemiştir."Hamdolsun o Allah (cc)'a ki mahlükatına kendisini bilmek için kendisini bilmekten aciz olduklarını bilmekten başka yol vermedi.
Tevhidin Kısımları:
Tevhid,önce ilim sonra hal sonra yine ilimdir. Birinci ilim delil tevhididir.Bununla rüsum ehli kasdedilir.
Hal tevhidi ise Hakkın senin sıfatın olması sendeki sen değil O olmasıdır. Bunula ilgili olarak Ayette "Attığın zamanda sen atmadın,fakat Allah (cc) attı"(ENFAL,8/17
Buyrulmuştur.
Halden sonraki ikinci ilim müşaade tevhid_idir.
Bu makamda varlıklara vahdaniyyed gözüyle bakılır. ve ancak vahid görülür.
Makamlarda tecelli etmesi ile vecd halinde Hak bulunur.Hatta bütün alemde Hak bulunur.
Devamı var.Üç türlü Tevhid vardır :
1-Hakkın Hak için tevhidi: Allah (cc)ın kendisinin birliğini Haber vermesi.
2-Hakkın Halk için tevhidi:Allah (cc)'ın kul muvahididir diye hükmetmesi.
3-Halkın Hak için tevhidi :Kulun Allah (cc)'ın birliğini ikrarıdır.
Cüneyd tevhidin esaslarını şöyle sayar :"kadim olanı hadis olandan ayırmak,vatandan(maddi ve manevi mekan ve hal) çıkmak,nefsin isteklerinden alakayı kesmek,bilinen ve bilinmeyen her şeyi terketmek ve hepsinin yerini Allah (cc)'ın almasıdır.
Tevhidin Mertebeleri :
Cüneyde göre tevhid dört mertebedir :
1- Avhamın Tevhidi,
2- Zahir ilmin hakikatine ermiş kimselerin Tevhidi.
3 ve 4-Marifet ehli olan havvasın tevhidi.
Avhamın tevhidi,başka rablar,putlar,zıdlar,şekiller ve Allah (cc)'a benzerler görmemek süretiyle Allah (cc)'ın birliğini ikrardır.Fakat bu tevhidde Allah (cc)'tan başkasından korkma ve umma vardır.
Zahir ilminde iyi yetişmiş Kimselerin Tevhidi ; başka rab_lar,putlar,ortak ve benzerler görmemek suretiyle Vahdaniyeti ikrar,zahiri emir ve neyhe itaat vardır.Tevhidi ikrar ettikleri için bu fiilleri yapmaktadırlar.
Havvasın tevhidi iki mertebededir.
Birincisi,hiç bir benzer görmemek süretiyle vahdaniyeti ikrar,bunun yanında zahir ve batındaki emre uymak,Allah (cc)'tan başka hiç bir şey arzu etmemek ve ondan başkasından korkmamak.
İkincisi,kul Allah (cc)'ın önünde ferdiyetsiz bir varlık,bir hayaldir.Allah (cc) ile kendi arasında üçüncü birşey yoktur. onun üzerinde Allah (cc)'ın tedbir ve tasarrufları,Allah (cc)'ın kudretinin hükümlerine göre olur. Yani kulun sonu evveline döner. Olmazdan evvelki Hayatına döner.
Ruveym der ki ; tevhid beşeriyet eserlerinin yok olması,yalnızca uluhiyetin ortaya çıkmasıdır. Bu kadimin sonradan olandan ayrılması ve tekliğin ortaya çıkmasıdır.
Şibli de," neyfi isbat anlamı taşımıyan kimselerin tevhidi sahih değildir." der.
Kendisine isbat nedir? diye sorulduğunda şu karşılığı verirdi;"Arapçada benlik ve mülkiyet ifade eden"ya" harflerini ortadan kaldırmaktır."yani gerçek muvahhid kendini ortaya koymayı neyfeder. her şeyde benlik ve nefsi gönlünden çıkarır.
Gazali tevhidi dört mertebede anlatır :
1-Gafil ve inkar eden kalple tevhid,Yalnız dili ile muvvahhiddir.münafıkların hali Budur.
2-Dil ve kalp ile tastik.Genel müslümanların hali "Lailahe illallah" Bu manayadır.
3-Keşif yolu ve hak nuru ile gerçeği müşahade etmaktir. Mukarreplerin halidir."La fahile illallah" bu manayadır.Hak olduğu gibi kendinde tecelli ettiği için gerçek faili yalnız bir olarak görür.
4- mevcut olarak yalnız biri görür,bu sıddıkların görüşüdür.Tasavvufta "fena fi_t tevhit" denir yalnız biri gördüğü için kendini ve diğer varlıkları gözünde yok olur.Bu hal devamlı değildir,devam nadirdir.
Gazali tevhidin bu son şeklinin açıklanmasının cahiz olmadığını söyler Dolaysı ile ikinci ve üçüncü şekli üzerinde Durur.
Bursevinin Tevhid Anlayışı:
Tevhid lügatta bir nesnenin birdir diye hükmetmektir. Istılhada ise zat'ı ilahhiyyeyi nesep ve izafeten ayırma
İlhamla tasavvur etmekten,vehim ve zihnin hayallerinden tecrit etmektir.
Vahdet(birlik) Hakkın sıfatıdır. Vahdaniyet vahidin vahdetle kıyamıdır.
Vahdet tenzih sıfatıdır.Zira Hak_ta ikilik,çokluk ve sınırlama olmaz.
O nun vahdeti hakiki vahdettir Hakkın vahdeti kesret mertebesinde olan vahdet değildir. Bu mukayyed vahdettir. Hakiki vahdet mukkayyet vahdetin evveli olan vahdettir ki mutlak vahdettir. Alemde
Her mevcudun Hakka özel bir yönü vardır.
Tevhid üç kısımdır:
1- Tevhidin sureti
2-Tevhidin manası
3-Tevhidin Hakikatı
Tevhidin Sureti
"Lailahe illallah" tevhidin suretidir.
Buna aynı zamanda tevhidi ef_al denir. Bu keşif mertebelerinin Başlangıcıdır. Nefsin fiillerini yok etmekle mümkün olur bu makama mahv denir.
Kelime-i tevhid_de nokta olmamasının sebebi sadece sadece noktadan ibaret olduğu içindir.
Çünkü tevhid vahdeti ispattır.
Vahdet ise noktanın özüdür.
Muhammed(s.a.v.) Vahdetin tam mazharıdır.
Kelime-i tevhidin başı"la"oldu.Zira"elif-lam"iltifaf(örtünme menzilidir). SONU"HA" olduki iltika(kavuşma) menzilidir. ya_ni"la"nın iltifatı başlangıç itibariyle olup vücud ve imkanın la-taayün ve taayyün ile izdivaçıdır."ha"nın iltikası sonuç açısındandır.Tahayyünatın hepsinin hüvviyet tahayyüne oradanda la-taayyününe dönüşüdür.
Çünkü bu alem felek,ya_ni halkadır. ve her halkanın sonu başlangıca kavuşur.İşte sırrı devir buna derlerki Muhit sırrıdır.
Muhammaed(a.v.s.)"mim"inin devride budur.
mim suretinde gelmesi imkanı ifade içindir. Dolaysı ile alemde devreden ehadiyed elifi ile vahidiyyed mimi ya_ni vücup ve imkanıdır.
Bu"mim" o "Elifin Aynasıdır.Alemin süreti ademden ademlerin sureti de en kamil surete sahip olan Muhammed_den (s.a.v.) olmakla alemin bütün süretleri ondan kazanılmıştır.